Rheoli achosion TB yng Nghymru a Lloegr yn ystod COVID-19

Mae gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) gynlluniau wrth gefn ar gyfer rheoli achosion TB yn ystod cyfnod y COVID-19.  Maen nhw’n delio er enghraifft ag ymweliadau ymchwil i’r clefyd, profion TB, trwyddedu, difa gwartheg adweithiol, archwiliadau post-mortem a phrofion mewn labordy o feinwe gwartheg adweithiol. Canllaw i Gymru a Lloegr yw hwn os na ddywedir yn wahanol. Os oes gennych gwestiynau am TB yn yr Alban, holwch APHA Scotland.

Cwestiynau ac Atebion

Profion TB

Mewn buchesi ag achos o TB, rhaid cynnal profion cyfnod byr o fewn 60 niwrnod ar ôl difa’r adweithydd olaf.  Bydd cyfnod o 30 diwrnod yn cael ei neilltuo’n awtomatig i gynnal y profion hyn. Daeth y diwygiad dros dro yng Nghymru a Lloegr a oedd yn caniatáu 30 diwrnod ychwanegol i gwblhau’r prawf i ben ar 1 Gorffennaf 2021. Rydyn ni’n eich cynghori i drefnu gyda’ch milfeddyg i gynnal prawf TB cyn gynted ag y cewch wybod gan APHA bod angen cynnal prawf. Os oes gennych unrhyw broblemau o ran cwblhau’r prawf TB o fewn yr amserlen ofynnol, cysylltwch ag APHA cyn gynted ag y bo modd.

Bydd APHA yn derbyn ceisiadau i gynnal profion interfferon-gama preifat cyn belled â bod labordy ar gael i’w cynnal.  Gofynnwch i’ch milfeddyg ddarllen Porth Milfeddygon APHA am ragor o wybodaeth.

Difa gwartheg adweithiol ac iawndal

Mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd (FSA) a Food Standards Scotland (FSS) wedi creu cynlluniau wrth gefn rhag ofn na fydd lladd-dai’n gallu delio â gwartheg adweithiol.  Mae gan APHA gynllun wrth gefn hefyd rhag ofn na fydd cludwyr yn gallu cludo gwartheg adweithiol i’r lladd-dai.  Os oherwydd COVID-19 na fydd modd delio â gwartheg sydd wedi adweithio i brawf croen, sydd wedi cael prawf interferon-gamma positif neu sy’n gysylltiadau uniongyrchol, rhaid eu hynysu ar y fferm nes ei bod yn bosibl eu symud.  Ffermwyr fydd yn gyfrifol am ynysu anifeiliaid o’r fath ac am eu lles, yn enwedig os bydd oedi cyn eu cymryd o’r fferm. Bydd prawf cyfnod byr yn cael ei gynnal 60 niwrnod ar ôl cymryd yr anifail adweithiol olaf o’r fferm, felly bydd unrhyw oedi yn hynny o beth yn effeithio ar brofion cyfnod byr y dyfodol. Ond mae’n debyg y bydd profion cyfnod byr yn hwyr p’run bynnag gan y bydd llai o brofion TB yn cael eu cynnal dros gyfnod y COVID-19.

Dim ond gwartheg adweithiol nad ydyn nhw’n ffit i deithio i ladd-dy y bydd APHA yn trefnu eu bod yn cael eu lladd ar y fferm, er enghraifft am eu bod yn gloff neu fuchod yn 28 diwrnod olaf eu beichiogrwydd a’r rheini sydd wedi bwrw llo yn y saith niwrnod diwethaf. Rhaid peidio â gadael i anifeiliaid ymuno â’r gadwyn fwyd os nad ydyn nhw wedi cael eu tagio’n gywir neu bod cyffuriau wedi’u rhoi iddyn nhw. Rhaid lladd y gwartheg hyn hefyd ar y fferm. Ond gallwch drefnu a thalu am gael lladd anifail ar y fferm a’i gludo i’r iard gelanedd.  Yn Lloegr, trwy drefnu eu lladd yn breifat ar y fferm, fe gollwch yr hawl i unrhyw iawndal y gallech fod wedi’i gael. Os ydych yn ystyried yr opsiwn hwn, cysylltwch ag APHA er mwyn asesu a oes angen archwiliad post-mortem yn yr iard gelanedd.

Bydd polisi APHA ynghylch lladd anifeiliaid ar y fferm yn aros yr un peth.  Dim ond gwartheg adweithiol nad ydyn nhw’n ffit i deithio i ladd-dy y bydd APHA yn trefnu eu bod yn cael eu lladd ar y fferm, er enghraifft am eu bod yn gloff neu fuchod yn 28 diwrnod olaf eu beichiogrwydd a’r rheini sydd wedi bwrw llo yn y saith niwrnod diwethaf. Rhaid peidio â gadael i anifeiliaid ymuno â’r gadwyn fwyd os nad ydyn nhw wedi cael eu tagio’n gywir neu bod cyffuriau wedi’u rhoi iddyn nhw. Rhaid eu lladd nhw hefyd ar y fferm. Ond gallwch drefnu a thalu am gael lladd anifail ar y fferm a’i gludo i’r iard gelanedd. Yn Lloegr, trwy drefnu eu lladd yn breifat ar y fferm, fe gollwch yr hawl i unrhyw iawndal y gallech fod wedi’i gael. Os ydych yn ystyried yr opsiwn hwn, cysylltwch ag APHA er mwyn asesu a oes angen archwiliad post-mortem yn yr iard gelanedd.

Cyn symud anifeiliaid, holwch y cwmni cludo sut i lwytho’r anifeiliaid yn ddiogel, yn unol â chyngor iechyd cyhoeddus cyfredol.  

Os oes angen ichi hunanynysu ac na fyddwch ar gael pan fydd eich gwartheg yn cael eu casglu, rhowch wybod i APHA yn ystod yr alwad brisio.  Bydd APHA yna’n dweud wrth y lladd-dy er mwyn iddyn nhw allu trafod y peth gyda chi wrth wneud y trefniadau i gasglu’ch gwartheg. Os bydd yn rhaid gohirio casglu’ch anifeiliaid oherwydd COVID-19, rhaid ichi ynysu’n anifeiliaid nes ei bod yn bosibl eu symud a rhaid gofalu am eu lles yn ystod y cyfnod hwn.

Cewch. Os yw’r fuwch am fwrw llo o fewn 60 niwrnod ar ôl cyhoeddi canlyniad y prawf, cewch ofyn i APHA am gael gohirio’i lladd er mwyn iddi gael bwrw’r llo ac ichi gael cadw’r llo.  I wneud hynny, bydd angen datganiad oddi wrthych fel y perchennog a gan filfeddyg preifat o’ch dewis cyn y gall APHA roi ei ganiatâd.  Mae’r ffurflenni perthnasol (TB211/TB212) ar GOV.UK  yn yr adran ‘Delayed removal of in-calf cattle’. Y perchennog sydd i dalu.  Bydd angen ichi drafod â’ch milfeddyg sut i sicrhau bod yr ymweliad yn cadw at y rheolau cadw pellter cymdeithasol.

Cewch.  Ar ddechrau’r pandemig, roedd yr Asiantaeth Safonau Bwyd (FSA) ond yn cael cynnal archwiliadau post-mortem a chodi samplau o wartheg ag adwaith amhendant, cysylltiadau uniongyrchol a gwartheg adweithiol mewn lladd-dai oedd â chontract gydag APHA i wneud hynny. Hynny  oherwydd y pwysau yr oedd y COVID-19 wedi’i roi ar yr FSA, yn enwedig o ran cyflenwi mygydau a chyfarpar amddiffyn personol eraill oedd eu hangen i gynnal yr archwiliadau. Cewch anfon gwartheg ag adwaith amhendant, gwartheg adweithiol a’ch cysylltiadau uniongyrchol i ladd-dai heblaw’r rheini sydd o dan gontract i APHA i ddelio â gwartheg adweithiol.  Ond dylech holi’r lladd-dy’n gynta’ cyn gwneud unrhyw drefniadau gan mai penderfyniad masnachol yw p’un ai i dderbyn gwartheg ag adwaith amhendant, gwartheg adweithiol a chysylltiadau uniongyrchol yn breifat. Bydd staff APHA yn cadarnhau bod cytundeb rhwng y lladd-dy a’r FSA cyn rhoi trwydded symud.  Cofiwch efallai y bydd hi’n dal i fod yn anodd i’r FSA drefnu cyfleusterau lladd preifat lleol oherwydd COVID-19.

Oes. Ailddechreuodd trefniadau prisio arferol yng Nghymru ar 1 Gorffennaf 2021. Mae angen tystysgrif beichiogrwydd i brisio buchod cyflo sydd wedi adweithio.

Rheoli achosion

Mae APHA yn gohirio ymweliadau ymchwil i glefydau am y tro ac yn eu cynnal dros y ffôn.  Bydd milfeddyg APHA yn eich ffonio i lenwi ffurflen cofnodi clefyd ac i ateb unrhyw gwestiynau gennych.  Cofiwch na fydd pob achos o TB yn Ardal Risg Uchel Lloegr yn cael galwad gan filfeddyg ar gyfer DRF.  Ond fe fydd aelod o staff gweinyddol APHA yn cysylltu â chi i gasglu gwybodaeth at ddiben rheoli achosion.

Bydd, gan y bydd eich buches eisoes wedi bod o dan gyfyngiadau TB am gyfnod rhesymol o hir.  Mae mesurau achosion parhaus, fel difa gwartheg ag adwaith amhendant safonol, cynnal profion gwaed interferon-gamma/gwrthgyrff ar wartheg ag adwaith amhendant difrifol, yn cael eu dilyn er mwyn lleihau’r tebygolrwydd y caiff anifeiliaid wedi’u heintio eu masnachu o’ch buches ac i gael gwared ar yr anifeiliaid heintiedig hynny cyn eu bod yn cael cyfle i heintio gweddill y fuches.