Rheoli achosion TB yng Nghymru a Lloegr yn ystod COVID-19

Mae gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) gynlluniau wrth gefn ar gyfer rheoli achosion TB yn ystod cyfnod y COVID-19.  Maen nhw’n delio er enghraifft ag ymweliadau ymchwil i’r clefyd, profion TB, trwyddedu, difa gwartheg adweithiol, archwiliadau post-mortem a phrofion mewn labordy o feinwe gwartheg adweithiol. Canllaw i Gymru a Lloegr yw hwn os na ddywedir yn wahanol. Os oes gennych gwestiynau am TB yn yr Alban, holwch APHA Scotland.

Cwestiynau ac Atebion

Profion TB

Mewn buchesi ag achos o TB, rhaid cynnal profion cyfnod byr 60 niwrnod ar ôl difa’r adweithydd olaf.  Bydd cyfnod o 30 diwrnod i gynnal profion cyfnod byr hynny. Tan y dywedir yn wahanol, rhoddir estyniad o 30 diwrnod yng Nghymru a Lloegr i gyfnod cynnal y profion cyfnod byr sy’n golygu y bydd y cyfnod hwnnw nawr yn para 60 niwrnod. Byddwn yn cadw golwg ar y sefyllfa ac o bosibl yn ei newid hi. Ni fydd cyfnod y profion cyfnod byr yn yr Alban yn newid ond cedwir golwg ar y sefyllfa.

Os cafwyd gwartheg adweithiol, ac os nad yw’n bosibl cynnal profion TB yn ddiogel ar rai neu’r holl loi sydd o dan 180 diwrnod oed, cyn belled â bod yr holl anifeiliaid cymwys eraill wedi’u profi, bydd APHA yn cynnal profion cadarnhau TB er bod y prawf croen gwreiddiol yn anghyflawn.  Caiff y prawf cyfnod byr nesaf ei gynnal 60 niwrnod ar ôl difa’r adweithydd olaf.  Dylech chi a’ch milfeddyg ystyried a yw’r anifeiliaid na fu modd cynnal profion TB yn ddiogel arnynt yn y prawf gwreiddiol bellach wedi tyfu’n ddigon mawr i gynnal profion TB yn ddiogel arnynt.



Bydd hyn yn dibynnu a fydd yna adwaith i’r prawf cyfnod byr cyntaf.  Os na fydd modd cynnal profion ar loi o dan 180 diwrnod oed yn ddiogel a bod o leiaf un anifail yn adweithio, cyn belled â bod yr holl anifeiliaid eraill wedi cael eu profi, bydd APHA yn trefnu’r prawf cyfnod byr nesaf yn unol â’r arfer er na chafodd y prawf gwreiddiol ei gwblhau.  Caiff y prawf cyfnod byr nesaf ei gynnal 60 niwrnod ar ôl difa’r adweithydd olaf.  Dylech chi a’ch milfeddyg ystyried a yw’r lloi na fu modd cynnal profion TB yn ddiogel arnynt yn y prawf gwreiddiol bellach wedi tyfu’n ddigon mawr i gynnal profion TB yn ddiogel arnynt. Os na fydd modd cynnal profion ar loi o dan 180 diwrnod oed yn ddiogel a bod gweddill yr anifeiliaid cymwys yn cael canlyniad negyddol (neu fod dim ond un neu ddau yn cael adwaith amhendant), nid yw’r prawf wedi’i gwblhau ac ni ellir ei gyfrif at bwrpas adfer statws OTF y fuches.  Os gellir trefnu bod yr anifeiliaid ifanc yn gallu cael prawf TB yn ddiogel, dylai’ch milfeddyg ddod yn ôl i gwblhau’r prawf. Os nad yw’n ymarferol iddo ddychwelyd yn fuan i gwblhau’r prawf, bydd APHA yn ei ystyried yn brawf cadarnhau ac yn trefnu prawf cyfnod byr arall.  Rhaid cynnal y nifer gofynnol o brofion croen TB ar bob anifail mewn buches ag achos o TB, gan gynnwys lloi o dan 180 diwrnod oed, a chael canlyniadau negyddol cyn y gellir adfer statws OTF y fuches.

Rhaid i fuchesi mewn Ardaloedd Risg Uchel ac Ardaloedd yr Ymylon yn Lloegr a buchesi sydd wedi colli statws OTF (OTFW) yng Nghymru gwblhau o leiaf dwy rownd o brofion cyfnod byr a chael canlyniadau negyddol.  Rhaid i fuches yng Nghymru sydd â statws OTF wedi’i atal (OTFS) gwblhau un prawf cyfnod byr, a rhaid i fuchesi OTFS yn Ardal Risg Isel Lloegr gwblhau un neu fwy o brofion cyfnod byr cyn y gellir adfer eu statws OTF.  Mae nifer y profion cyfnod byr a sut i’w dehongli yn dibynnu fel arfer a gafwyd briwiau TB arferol a/neu M. Bovis, y bacteriwm sy’n achosi TB, yn y gwartheg sy’n adweithio i’r prawf neu ar yr achosion yn y  lladd-dy sy’n datgelu bod achos o TB.

Yng Nghymru, mae’r rhan fwyaf o fuchesi sydd wedi dal TB yn gorfod cael dau brawf cyfnod byr o’r bron gyda chanlyniadau negyddol, i gael eu statws ‘heb TB’ swyddogol yn ôl.  Dros gyfnod y COVID-19, efallai y bydd angen eu cwblhau mewn mwy nag un rhan.  Gellir estyn yr amser a gewch i gwblhau rhan olaf y prawf cyfnod byr olaf (sef y prawf cyn codi’r cyfyngiadau) i hyd at 120 o ddiwrnodau. Bydd gohirio rhan olaf y prawf cyfnod byr olaf am fwy na 30 diwrnod yn effeithio ar amseriad y prawf cadarnhau cyntaf wedi hynny (y prawf 6 mis). 

Pan geir achos mewn lladd-dy, caiff statws ‘heb TB’ swyddogol (OTF) y fuches ei atal a rhoddir y fuches y daeth yr anifail ohoni o dan gyfyngiadau symud.  Bydd arolygwyr cig yr Asiantaeth Safonau Bwyd yn anfon samplau o’r briwiau TB oedd ar y carcas i labordy APHA i adnabod y bacteriwm TB, M. Bovis.  Yn y cyfamser, bydd APHA yn dweud wrth eich milfeddyg i gynnal prawf croen cadarnhau ar y fuches ar unwaith.  Os bydd y labordy’n cael hyd i M. Bovis, gellir trefnu rhagor o brofion hyd yn oed os na chafodd anifeiliaid cymwys o dan 180 diwrnod oed eu cynnwys yn y prawf cadarnhau am nad oedd yn bosibl cadw at y rheolau ar bellter diogel.

Na chewch, gwaetha’r modd. Mae gan labordai APHA lai o gapasiti oherwydd y COVID-19, ac felly mae blaenoriaeth yn cael ei rhoi i brofion interferon-gamma gorfodol.  Tan y dywedir yn wahanol, ni fydd APHA yn cynnal unrhyw brofion interferon-gamma preifat. Byddwn yn cadw golwg ar y sefyllfa a chynhelir profion preifat eto pan fydd hynny’n bosibl.  Mae APHA yn ymddiheuro am unrhyw anghyfleustra.

Bydd hyn yn dibynnu a fydd gan APHA staff labordy a maes i gynnal y profion gwaed angenrheidiol yn ystod cyfnod y COVID-19 ac ar eu gallu i gadw at y pellter gofynnol ar y fferm dan sylw.  Bydd APHA yn rhoi gwybod ichi a fydd yn gorfod gohirio’r prawf interferon-gamma.

Difa gwartheg adweithiol ac iawndal

Mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd (FSA) a Food Standards Scotland (FSS) wedi creu cynlluniau wrth gefn rhag ofn na fydd lladd-dai’n gallu delio â gwartheg adweithiol.  Mae gan APHA gynllun wrth gefn hefyd rhag ofn na fydd cludwyr yn gallu cludo gwartheg adweithiol i’r lladd-dai.  Os oherwydd COVID-19 na fydd modd delio â gwartheg sydd wedi adweithio i brawf croen, sydd wedi cael prawf interferon-gamma positif neu sy’n gysylltiadau uniongyrchol, rhaid eu hynysu ar y fferm nes ei bod yn bosibl eu symud.  Ffermwyr fydd yn gyfrifol am ynysu anifeiliaid o’r fath ac am eu lles, yn enwedig os bydd oedi cyn eu cymryd o’r fferm. Bydd prawf cyfnod byr yn cael ei gynnal 60 niwrnod ar ôl cymryd yr anifail adweithiol olaf o’r fferm, felly bydd unrhyw oedi yn hynny o beth yn effeithio ar brofion cyfnod byr y dyfodol. Ond mae’n debyg y bydd profion cyfnod byr yn hwyr p’run bynnag gan y bydd llai o brofion TB yn cael eu cynnal dros gyfnod y COVID-19.

Gwelodd APHA, ar y cyd â’r Asiantaeth Safonau Bwyd (FSA), nad oedd digon o ladd-dai ar gael efallai i dderbyn gwartheg adweithiol ar ddechrau y cyfnod COVID-19.  Gallai hynny fod sawl rheswm am hynny, gan gynnwys diffyg mygydau a’r cyfarpar amddiffyn personol (PPE) eraill sydd eu hangen i brofi gwartheg, a llai o staff FSA. Er mwyn medru gwneud y gorau o staff lladd-dai a’r PPE sydd ar gael, rhaid cyfyngu’r gwaith o brosesu gwartheg adweithiol i dri lladd-dy yng Nghymru a Lloegr, er mwyn darparu’r gwasanaeth daearyddol mwyaf effeithiol o ran cydymffurfio â chyfraith lles wrth gludo anifeiliaid.  Mae mesurau wedi’u rhoi ar waith i roi mwy o hyder mewn cyflenwadau cyfarpar amddiffyn personol (PPE) a galluogi lefelau staffio digonol, gan olygu bod saith lladd-dy sydd o dan gontract gyda APHA bellach yn prosesu gwartheg adweithiol, gyda rhai yn gweithredu’r rhan amser.  Y rhain yw Beesons (Crewe), Cig Calon (De Cymru), F Redfern & Sons (Sir Ddinbych), PJ Kings (Caerloyw), RJ Trevarthen (Cernyw), Stillmans (Taunton) a TG Sargeant & Sons (Uttoxeter). Bydd APHA yn parhau i fonitro’r sefyllfa yn agos mewn cydweithrediad â’r FSA. 

Dyma ddiffiniad o ‘wartheg adweithiol â blaenoriaeth’:

  • gwartheg yn nau fis olaf eu beichiogrwydd (ond nid o fewn y 28 diwrnod olaf, gan na chewch gludo’r anifeiliaid hynny)
  • gwartheg llaeth yn eu cyfnod llaetha gorau
  • gwartheg godro ar eu mwyaf cynhyrchiol
  • pob anifail o dan chwe mis oed
  • anifeiliaid sy’n ffisiolegol mewn mwy o risg e.e. newydd roi genedigaeth gesaraidd neu sydd wedi cael cymhlethdodau ar ôl geni


Bydd gwartheg adweithiol â blaenoriaeth sy’n ffit i deithio yn dal yn gorfod mynd i’r lladd-dy APHA agosaf. Oherwydd COVID-19, mae’r rhain wedi’u cyfyngu i saith lladd-dy: Beesons (Crewe), Cig Calon (De Cymru), F Redfern & Sons (Sir Ddinbych), PJ Kings (Caerloyw), RJ Trevarthen (Cernyw), Stillmans (Taunton) a TG Sargeant & Sons (Uttoxeter) tan y clywir ymhellach (gweler y cwestiwn uchod).  Cyn belled â’u bod yn ffit i deithio a bod modd gofalu am eu lles, gellir cludo’r gwartheg hyn o hyd i’r lladd-dy.  Os nad yw’r gwartheg adweithiol (nid gwartheg blaenoriaeth yn unig) yn ffit i deithio, yna bydd APHA yn trefnu eu bod yn cael eu lladd ar y fferm, yn unol â’r drefn arferol.

Fel mesur dros dro yn ystod cyfnod y COVID-19, bydd llai o ladd-dai’n cael delio â gwartheg adweithiol (gweler y cwestiwn uchod). Y lladd-dai sydd wedi’u contractio gan APHA yw , Beesons (Crewe), Cig Calon (De Cymru), F Redfern & Sons (Sir Ddinbych), PJ Kings (Caerloyw), RJ Trevarthen (Cernyw), Stillmans (Taunton) a TG Sargeant & Sons (Uttoxeter). Bydd y lladd-dai hyn yng Nghymru a Lloegr yn cynnig y gwasanaeth daearyddol mwyaf effeithiol i allu cydymffurfio â’r Gyfraith Lles wrth Gludo Anifeiliaid. Caiff pob taith ei threfnu’n ofalus i sicrhau lles yr anifeiliaid, i gadw’r daith mor fyr â phosibl a chadw at y rheoliadau lles.

Dim ond gwartheg adweithiol nad ydyn nhw’n ffit i deithio i ladd-dy y bydd APHA yn trefnu eu bod yn cael eu lladd ar y fferm, er enghraifft am eu bod yn gloff neu fuchod yn 28 diwrnod olaf eu beichiogrwydd a’r rheini sydd wedi bwrw llo yn y saith niwrnod diwethaf. Rhaid peidio â gadael i anifeiliaid ymuno â’r gadwyn fwyd os nad ydyn nhw wedi cael eu tagio’n gywir neu bod cyffuriau wedi’u rhoi iddyn nhw. Rhaid lladd y gwartheg hyn hefyd ar y fferm. Ond gallwch drefnu a thalu am gael lladd anifail ar y fferm a’i gludo i’r iard gelanedd.  Trwy drefnu eu lladd yn breifat ar y fferm, fe gollwch yr hawl i unrhyw iawndal y gallech fod wedi’i gael. Os ydych yn ystyried yr opsiwn hwn, cysylltwch ag APHA er mwyn asesu a oes angen archwiliad post-mortem yn yr iard gelanedd.

Bydd polisi APHA ynghylch lladd anifeiliaid ar y fferm yn aros yr un peth.  Dim ond gwartheg adweithiol nad ydyn nhw’n ffit i deithio i ladd-dy y bydd APHA yn trefnu eu bod yn cael eu lladd ar y fferm, er enghraifft am eu bod yn gloff neu fuchod yn 28 diwrnod olaf eu beichiogrwydd a’r rheini sydd wedi bwrw llo yn y saith niwrnod diwethaf. Rhaid peidio â gadael i anifeiliaid ymuno â’r gadwyn fwyd os nad ydyn nhw wedi cael eu tagio’n gywir neu bod cyffuriau wedi’u rhoi iddyn nhw. Rhaid eu lladd nhw hefyd ar y fferm. Ond gallwch drefnu a thalu am gael lladd anifail ar y fferm a’i gludo i’r iard gelanedd. Trwy drefnu eu lladd yn breifat ar y fferm, fe gollwch yr hawl i unrhyw iawndal y gallech fod wedi’i gael. Os ydych yn ystyried yr opsiwn hwn, cysylltwch ag APHA er mwyn asesu a oes angen archwiliad post-mortem yn yr iard gelanedd.

 

Cyn symud anifeiliaid, holwch y cwmni cludo sut i lwytho’r anifeiliaid yn ddiogel, yn unol â rheolau’r Llywodraeth ar gadw pellter cymdeithasol. Rhaid i bawb fydd yn helpu i lwytho’r gwartheg gadw o leiaf ddwy fetr/chwe throedfedd oddi wrth ei gilydd.

Os oes angen ichi hunanynysu ac na fyddwch ar gael pan fydd eich gwartheg yn cael eu casglu, rhowch wybod i APHA yn ystod yr alwad brisio.  Bydd APHA yna’n dweud wrth y lladd-dy er mwyn iddyn nhw allu trafod y peth gyda chi wrth wneud y trefniadau i gasglu’ch gwartheg. Os bydd yn rhaid gohirio casglu’ch anifeiliaid oherwydd COVID-19, rhaid ichi ynysu’n anifeiliaid nes ei bod yn bosibl eu symud a rhaid gofalu am eu lles yn ystod y cyfnod hwn.

Cewch. Os yw’r fuwch am fwrw llo o fewn 60 niwrnod ar ôl cyhoeddi canlyniad y prawf, cewch ofyn i APHA am gael gohirio’i lladd er mwyn iddi gael bwrw’r llo ac ichi gael cadw’r llo.  I wneud hynny, bydd angen datganiad oddi wrthych fel y perchennog a gan filfeddyg preifat o’ch dewis cyn y gall APHA roi ei ganiatâd.  Mae’r ffurflenni perthnasol (TB211/TB212) ar GOV.UK  yn yr adran ‘Delayed removal of in-calf cattle’. Y perchennog sydd i dalu.  Bydd angen ichi drafod â’ch milfeddyg sut i sicrhau bod yr ymweliad yn cadw at y rheolau cadw pellter cymdeithasol.

Cewch. Yn gynharach yn ystod pandemig COVID-19, er mwyn i’r Asiantaeth Safonau Bwyd (FSA) allu cynnal archwiliadau post-mortem a chodi samplau o wartheg ag adwaith amhendant, cysylltiadau uniongyrchol a gwartheg adweithiol, roedd yn rhaid eu lladd mewn lladd-dai oedd â chontract gydag APHA i wneud hynny. Y rheswm am hynny oedd y pwysau yr oedd COVID-19 wedi’i roi ar yr FSA, yn enwedig o ran diffyg mygydau a chyfarpar amddiffyn personol eraill sydd eu hangen i gynnal yr archwiliadau. O 14 Medi 2020 ymlaen, gallwch anfon y gwartheg hyn yn breifat i ladd-dy sydd o dan gontract yr APHA i gymryd gwartheg adweithiol. Ond dylech holi’r lladd-dy’n gynta’ cyn gwneud unrhyw drefniadau gan mai penderfyniad masnachol yw p’un ai i dderbyn gwartheg ag adwaith amhendant, gwartheg adweithiol a chysylltiadau uniongyrchol yn breifat. Bydd staff APHA yn cadarnhau’r cytundeb gyda’r llad-dai a’r FSA cyn dyroddi’r drwydded. Noder y gall fod anawsterau lleol i’r FSA hwyluso lladdfeydd preifat o hyd o ganlyniad i’r pandemig COVID-19 presennol.

Rydym wedi penderfynu nad yw darparu tystysgrif beichiogrwydd yn flaenoriaeth yn ystod y cyfnod COVID-19 ac felly, ni fydd angen ichi wneud am y tro.  Cewch ddangos y dystysgrif beichiogrwydd pan fydd y fuwch yn cael ei phrisio os cawsoch chi un yn y 90 diwrnod diwethaf. Os nad oes gennych dystysgrif adeg prisio’r fuwch, bydd y prisiwr yn ei phrisio fel pe baech wedi rhoi un iddo. Caiff pob buwch sy’n cael ei chyflwyno ar gyfer ei phrisio fel buwch gyflo ei harchwilio yn y lladd-dy.

Byddwch. Yng Nghymru, o dan Orchymyn Tiwbercwlosis (Cymru) 2010 (fel y’i diwygiwyd), os ydych yn symud anifail i fuches sydd wedi colli ei statws OTF, a’i fod yn cael ei gymryd o’r daliad wedyn am iddo adweithio i’r prawf neu am ei fod yn gysylltiad uniongyrchol, hynny cyn i’r fuches gael ei statws OTF yn ôl, byddwch yn cael 50% yn llai o iawndal am yr anifail hwnnw. Yn Lloegr, o dan y Cattle Compensation (England) Order 2019, os ydych yn symud anifail i fuches sydd wedi colli ei statws OTF, a’i fod yn cael ei gymryd o’r daliad wedyn am iddo adweithio i’r prawf neu am ei fod yn gysylltiad uniongyrchol, hynny cyn i’r fuches gael ei statws OTF yn ôl, byddwch yn cael 50% yn llai o iawndal am yr anifail hwnnw. Ni fyddwch yn colli iawndal os ydy’r fuches wedi’i chofrestru â chynllun iechyd TB sydd wedi’i achredu gan Safonau Cofrestru Iechyd Gwartheg (CHeCS).

Gan fod llai o wartheg wedi bod yn cael eu gwerthu mewn marchnadoedd da byw dros y pedair wythnos ddiwethaf, mae Defra am gadw cyfraddau iawndal Ebrill yn rhai o’r categorïau iawndal gwartheg godro nad ydynt yn bedigri. Er bod digon o ddata wedi’i gasglu, nid oedd yn gynrychioliadol. Felly, fel mesur dros dro, os nad oes gennym ddigon o ddata prisiau, bydd Defra’n defnyddio prisiadau tabl Ebrill 2020. Mae’r Cattle Compensation (England) Order 2019 yn rhoi’r hawl i ddefnyddio prisiadau tabl os nad oes digon o ddata prisiau ar gael.  Cedwir y mesur dros dro hwn tan y dywedir yn wahanol.  Cedwir golwg ar y sefyllfa.

Rheoli achosion

Mae APHA yn gohirio ymweliadau ymchwil i glefydau am y tro ac yn eu cynnal dros y ffôn.  Bydd milfeddyg APHA yn eich ffonio i lenwi ffurflen cofnodi clefyd ac i ateb unrhyw gwestiynau gennych.  Cofiwch na fydd pob achos o TB yn Ardal Risg Uchel Lloegr yn cael galwad gan filfeddyg ar gyfer DRF.  Ond fe fydd aelod o staff gweinyddol APHA yn cysylltu â chi i gasglu gwybodaeth at ddiben rheoli achosion.

Oherwydd y rheolau ynghylch cadw pellter cymdeithasol dros gyfnod y COVID-19, mae APHA wedi penderfynu bod ei staff ond yn cael cynnal ymweliadau cwbl angenrheidiol.  Ni fydd APHA yn ymweld ag iardiau celanedd a safleoedd eraill i gynnal archwiliadau post-mortem o anifeiliaid sydd wedi’u difa ar ffermydd oni bai eu bod yn angenrheidiol i achos. Er enghraifft, efallai na fydd angen ymweliad os oes anifeiliaid o’r un grŵp eisoes wedi’u difa mewn lladd-dy a bod briwiau wedi’u gweld arnynt a bod samplau wedi’u hanfon i’w harchwilio.  Hefyd, efallai y bydd angen i APHA flaenoriaethu’r ymweliadau oherwydd diffyg staff a/neu fygydau a chyfarpar amddiffyn personol.  Mae APHA yn cadw golwg fanwl ar y sefyllfa a gall ei newid.

Bydd hyn yn dibynnu ar yr achos o TB h.y. a yw statws ‘heb TB’ swyddogol eich buches wedi’i atal (OTFS) neu ei ddiddymu (OTFW). Bydd yn dibynnu hefyd a wnaeth gwartheg eraill ddangos adwaith yn yr un prawf TB ac ar ganlyniadau’u harchwiliadau post-mortem.  Weithiau, ni fydd unrhyw effeithiau, ond droeon eraill, efallai y bydd angen cynnal prawf cyfnod byr arall, ac effeithir ar ba fath o ddehongliad y bydd ei angen (safonol neu ddifrifol).  Bydd APHA yn ystyried pob achos yn unigol gan roi gwybod ichi yn unol â hynny.

Bydd, gan y bydd eich buches eisoes wedi bod o dan gyfyngiadau TB am gyfnod rhesymol o hir.  Mae mesurau achosion parhaus, fel difa gwartheg ag adwaith amhendant safonol, cynnal profion gwaed interferon-gamma/gwrthgyrff ar wartheg ag adwaith amhendant difrifol, yn cael eu dilyn er mwyn lleihau’r tebygolrwydd y caiff anifeiliaid wedi’u heintio eu masnachu o’ch buches ac i gael gwared ar yr anifeiliaid heintiedig hynny cyn eu bod yn cael cyfle i heintio gweddill y fuches.